جايگاه حجامت در طبّ سنتي و اسلامی
حجامت اصطلاحا" به روشي ازخونگيري اطلاق مي شود كه جهت درمان بعضي ازبيماريها بكار مي رود و داراي سابقه تاريخي هفت هزارساله مي باشد و به عنوان يك سنت الهي درروايات وسيره پيامبران وائمه اطهار(ع) مطرح گرديده وجزءاحكام امضائي اسلام است. درمنابع طب اسلام وطب سنتي حجامت به عنوان يكي ازاركان مهم درمان ذكرگرديده است وبيماري هاي گوناگون رادرمان مي كند و به صورت اختصاصي درمنابع طب اسلامي به شكل پيشگيرانه درمان همه بيماريها شمرده شده است و درمورد بيماريهاي خاص درمان تمامي بيماريهاي ناشي ازغلبه خون گفته شده است . بوعلي سينا اعتقاد دارد صفرا و سودا نيز ازطريق حجامت قابل دفع است .
جايگاه حجامت در طبّ سنتي و اسلامی
تمامي بزرگان طبّ سنتي ايران از حجامت به عنوان يكي از اركان مهم درماني ذكــر كرده اند . محــــمد زكرياي رازي در كتاب "الحاوي" ، شيخ الرئيس ابوعلي سينا در كتاب " قانون در طب "، سيد اسمـاعيل جرجاني در كتاب " ذخيره خوارزمشاهي" و عقيلي خراساني در كتاب " خلاصهالحكمه في مجـــمع الجوامع" به شـيــــــوه گسترده اي پيرامون حجامت و كاربرد آن در درمان صحبت كرده اند و از حجامت براي درمان بيـــــــــماريهاي فراگير و مهمي مانند سكته قلبي ، ماليخوليا، سردرد هاي ميگرني و بخشي از بيماريهاي پوستي بهره ميگرفتهاند. در طبّ اسلامي و منابع مذهبي نيز توصيههاي فراواني به انجام حجامت شده است.
رسول اكرم (صلي االله عليه و آله و سلم ) و ائمهاطهارعليهم السلام خود حجامت ميكرده اند و روش انجام آن را بيان فرمودهاند و ويژگيهاي درماني آن را برشمرده اند. در اين زمينه بيش از پانصد روايت مطرح است كه در كتاب «حجامت از ديدگاه اسلام» جمع آوري شده است.
يكي از مهمترين رواياتي كه در زمينه حجامت در منابع معتبر روايي ذكر شده و در ذيــــل آيه یک ســــوره مباركه اسري در تفسير الميزان و برخي از تفاسير ديگر آمده است، حديث زير ميباشد:
حضرت رسول اكرم(صلي االله عليه و آله و سلم) ميفرمايند:
"در شب معراج ، وقتي كه به آسمان هفتم صعود كردم ، بر هيچ ملكي از ملائك گذر نكردم مگر اينكه گفتند يا محمد حجامت كن و امتت را به حجامت كردن امر بفرما." ( 11 )
با يك چنين نگاه وسيع و عمـــيق و روش درماني همه سونگـر است كه " علــــم طـــب در كنــــــــار علم ديـــــن " قرار مي گيرد كه ( العلم علمان علم الابدان و علم الاديان) و مي داند كه خداوند اول طبيب است و آنگاه پيامبران و خاتم شان رسول گرامي اسلام (ص) منتظر نمي ماند كه جامعه بيمار شود و دســت نياز به ســـوي او دراز كنـــد ، قبل از بروز بيماري اقدام به پيشگيري دردهاي جامعه مي كند. با تعليم خداوندي انسان را مي شناسد و كليه عوامل حاكـــم و مؤثـــر بر او را مي دانــد. لذا برخي از دستــــوراتش از جمله توصيه هاي طبي براي همه انسانها و همه زمانهاست. بعضي از دستوراتــش براي سني خاص يا جنس خاص يا فرد خاص يا فصــــل خاص صادر مي شود.
تمامي بزرگان طب سنتي ايران ازحجامت به عنوان يكي از اركان مهم درماني ذكر كرده اند . محمد زكرياي رازي در كتاب الحاوي ، شيخ الرئیس ابوعلي سينا در كتاب قانون در طب ، سيد اسماعيل جرجاني دركتاب ذخيره خوارزمشاهي ، عقيلي خراساني دركتاب خلاصه الحكمه في مجمع الجوامع و بسیاری دیگر از مشاهیر پزشکی طب سنتی و اسلامی به شيوه گسترده اي پيرامون حجامت و كاربرد آن دردرمان امراض صحبت كرده اند و از حجامت براي درمان بيماريهاي فراگير و مهمي مانند " سكته قلبي ، ماليخوليا ، سردردهاي ميگرني و بخشي از بيمايهاي پوستي " بهره مي گرفته اند . در طب اسلامي و منابع مذهبي نيز توصيه هاي فراواني به انجام حجامت شده است. رسول اكرم (ص) و ائمه اطهار(ع) خود حجامت مي كرده اند و روش انجام آن را بيان فرموده اند وويژگيهاي درماني آن را برشمرده اند.
پيامبرخدا (ص): اگر خون درونتان به جوش مي آيد ، حجامت كنيد ، چرا كه خون ، گاه ممكن است دردرون شخص ، طغيان كند و وي را بكشد .(1)
پيامبر خدا (ص) فرموده : درد، سه چيز است و درمان نيز سه چيز . اما درد ، عبارت است از : خون ، تلخه و بلغم . درمان خون ، حجامت است ، درمان بلغم ، حمام است ، و داروي تلخه نيز راه رفتن .(1) .
امام حسن عسكري (ع)فرموده : پس از انجام حجامت ، انار بخور ، اناري شيرين ؛ چرا كه خون را فرو مي نشاند و خون را فرو مي نشاند و خون را در درون ، تصفيه مي كند(1) .
امام صادق ( ع ) فرموده : بهترین چیزی که با آن به مداوا می پردازید ، حجامت کردن ، دوا را بر بینی ریختن ، حمام نمودن و حقنه کردن ( وارد کردن داروی مایع از طریق رکتوم ) است .
پیامبر ( ص ) فرموده : هر وقت خون یکی از شماها به جوش آمد ، حجامت کند ، که او را نمی کشد . سپس فرمود : کسی از اهل بیت خودم را نمی بینم که در آن اشکالی ببیند .
حضرت علی (ع) فرموده : همانا حجامت بدن را سالم و عقل را استوار می نماید. (2)
پیامبر خدا (ص) فرموده : اگر در چیزی شفا باشد ، در تیغ حجام و در خوردن عسل است . ( 2)
امام رضا ( ع ) فرموده : باید حجامت کردن بعد از خوردن غذا صورت گیرد ، چونکه وقتی انسان سیر شد ، سپس حجامت کرد ، خون جمع شده و بیماری خارج می گردد و اگر با شکم گرسنه کسی حجامت کند ، خون خارج می شود ولی بیماری ( در بدن ) باقی می ماند. (2)
امام صادق (ع ) فرموده : حجامت کردن در سر موجب شفاء و بهبودی هفت بیماری است : جنون ، خوره ( جذام ) ، پیسی ( کک و سفیدی در بدن )، خواب آلودگی ، درد دندان ، ضعف بینائی و سر درد شدید . ( 3 )
پیامبر ( ص ) فرموده : در حجامت کردن شفاء و بهبودی از بیماری است . ( 4 )
امام صادق (ع ) فرمود : پیامبر خدا (ص) سه گونه حجامت می کرد : یکی حجامت در سر که آنرا " متقـدمه " می نامید ، و یکی بین دو کتف که آنرا " نافعه " می نامید و یکی بین دو کفــل ( ســــرین ) و بالای ران که آنــــرا " مغیثه " می نامید. ( 5 )
امام حسن عسگری ( ع ) فرموده : بعد از حجامت ، انار شریرین بخور که ( جریان ) خون را آرام و آنرا تصویه می کند. ( 6 )
رسول خدا (ص) فرموده : وقتی خون به هیجان آمد ، حجامت کنید ، چون خون وقتی به تردد و هیجان آمد ، صاحبش را می کشد. ( 8 )
حضرت صادق (عليه السلام) فرمود كه حجامت را در آخر روز بجا آوريد.
از حضرت امام على نقى (عليه السلام) منقول است كه: انار شيرين بعد از حجامت ، خون را ساكن مى كند، خون اندرون را صاف مى كند.
امام رضا علیه السلام براى حجامت دعاى خاصى ذكر فرمودهاند. این مطلب اهمیت همراهى درمان روحى و دعا درمانى با درمانهاى جسمى در طبّ اسلامى را اثبات مىكند. متن دعا چنین است :
وقتى خواستى حجامت كنى، چهار زانو جلوى حجّام بنشین و بگو: " اَعوذ بِالّلهِ الكَریم فى حِجامَتى مِنَ العَین فِى الدَّم وَ مِن كُلّ سوءِ وَ الاَعلالِ وَ الاَسقام وَ الاَوجاع وَ الاَمراض وَ اَسئَلُكَ العافِیةَ وَ المُعافاة وَ الشِّفاءِ مِن كُلّ داء.» ( 9 )
یعنى: « در حجامت خود به خداوند كریم پناه مىبرم از خونریزى و از هر ناراحتی ، علت ، سختى و درد و مرضی و (خداوندا) از تو عافیت و اسباب عافیت و شفاى از هر بیمارى را طلب مىكنم.»
از مجموعهى احادیث و روایات برمىآید كه حجامت باید در زمان سیرى انجام شود و انجام آن به هنگام گرسنگى مضرّ است.در این رابطه از امام صادقعلیه السلام روایت شده كه: « حجامت بعد از غذا خوردن باعث دفع عرق شده و قوّت بخش بدن است.»
همچنین ایشان فرموده اند : « از حجامت در حال گرسنگى بپرهیزید.»
نیز فرموده: « بعد از خوردن طعام ، با حجامت خون جمع مىشود و بیمارى دفع مىگردد. اما اگر قبل از خوردن غذا حجامت انجام شود، خون دفع می شود، ولى بیمارى در بدن مىماند.»
امام رضا علیه السلام در رسالهى ذهبیّه، فرمایش مفصّلى در مورد خوراك بعد از حجامت دارند كه قسمتى از آن را در اینجا مىآوریم:
« پس از استحمام باید موضع فصد و حجامت را به وسیلهى پارچهى كركى یا ابریشمى یا دستمال نخى كه لطیف و نرم باشد، بپوشانید. بعد یك حبه از تِریاق اكبر (نام یك داروى قدیم) به اندازهى ماش میل كنید. پس از حجامت و فصد، آب میوه بنوشید و اگر میوه نیست، شربت بالنگ مصرف كنید و در جایى كه این امكانات وجود ندارد، بالنگ را زیر دندان بگیرید و روى آن جرعهاى آب نیم گرم بنوشید. اما در فصل سرما باید سكنجبین عسلى استفاده شود كه این شربت شما را از بیمارىهاى خطرناك لقوه، برص، بهق و جذام به ارادهى خداوند ایمن خواهد داشت.
امام رضا (ع): سفارش مىكنم كه پس از حجامت یا فصد، آب انار را با مكیدن آن بنوشید. مكیدن آب انار خون را زنده و تن را با نشاط خواهد ساخت. پس از حجامت و فصد ، از خوردن غذاهاى نمكدار تا مدت 3 ساعت بپرهیزید، چون اگر این پرهیز مراعات نشود، بعید نیست كه انسان به بیمارى جرب دچار شود.
امام حسن عسكرى علیه السلام مىفرماید : « بعد از حجامت انار شیرین میل كنید، چون انار خون را آرام مىكند و آن را در مسیر خود صاف مىگرداند.»
پيامبر اكرم (ص) : جبرئيل چندان مرا به انجام حجامت دعوت كرد كه پنداشتم گويي حجامت واجب است. ( 14 )
ایا مي دانيد در طب سنتي اصيل ايراني هيچ بيماري بدون درمان نيست