طب سنتی ایران

امام رضا علیه السلام می فرمایند :  

"فاذا اردت النوم فلیکن اضطجاعک اولا علی شقک الایمن ثم انقلب علی الایسر و کذلک فقم من مضجعک علی شقک الایمن کما بدات به عند نومک"

"هرگاه خواستی بخوابی ابتدا بر سمت راست سپس بر سمت چپ بخواب و همچنین هنگام برخاستن از سمت راست برخیز همانطور که در شروع خواب به آن سمت بودی"

1- سند این روایت رساله ذهبیه امام رضا علیه السلام است. انتساب این رساله معروف به «طب الرضا» به حضرت، توسط علمای متعدد علم حدیث مورد تایید قرار گرفته است. طبیعتا برای ما که قائل به طب اسلامی هستیم، چنانچه بین محتوای یک روایت معتبر با نظر حکمای طب سنتی و سایر مکاتب درمانی اختلاف نظر وجود داشته باشد، کلام معصوم علیه السلام حجت بوده و آن را می پذیریم.

2- بررسی خانواده حدیث: و اما با دقت در سایر احادیث وارد شده در مورد وضعیت خوابیدن به نکات دیگری دست می یابیم:

الف- در حدیث دیگری از امیرمومنان علی علیه السلام نقل شده که فرمودند: «خوابیدن چهار قسم است: پیامبران بر پشت دراز کشیده می خوابند در حالی که چشم هایشان برای دریافت وحی نمی خوابد. مومن رو به قبله بر پهلوی راست می خوابد. پادشاهان و فرزندانشان برای گوارایی غذا بر پهلوی چپ می خوابند و ابلیس و برادرانش و دیوانگان بر روی شکم می خوابند» (مفاتیح الحیات ص 194)

ب- امام صادق علیه السلام می فرماید: «هرگاه رسول خدا صلی الله علیه و آله می خواست بخوابد مسواک می زد و به رختخواب می رفت و بر پهلوی راست می خوابید و دست راست را زیر گونه راست می نهاد» (مفاتیح الحیات ص 194)

جمع بندی ابتدایی: تا به این جا مشخص می شود که :

1- وضعیت خوابیده به پشت و پهلوی راست (در ابتدای خواب) در همه این احادیث مطلوب معرفی شده است.

2- خوابیدن به پهلوی چپ مطلوب نیست و اصل کلی این است که کسی به پهلوی چپ نخوابد ولی یک استثناء دارد و آن زمانی است که غذای فرد هنوز هضم نشده باشد. یعنی در فرد با معده پر از غذا چون خوابیدن به پهلوی چپ به هضم غذا کمک می کند بهتر است به سمت چپ بخوابد.

3- خوابیدن به روی شکم برای همه افراد منع شده است.

سوال اول: اگر خوابیدن به پهلوی چپ برای هضم غذا مفید است چرا پیامبران و مومنان آن را رعایت نکنند و به پهلوی راست نخوابند؟

پاسخ: تفاوت تغذیه شاهان و صالحان : یکی از مهمترین اصول تغذیه اسلامی این است که انسان تا گرسنه نشده نخورد و هنوز گرسنه است دست از طعام بکشد و از پرخوری بپرهیزد و اصل دیگر این است که بین غذا و خواب فاصله کافی وجود داشته باشد و تا غذا هضم نشده نخوابد و اصل سوم این که در هر وعده یک نوع غذا میل شود و از مصرف اغذیه مختلف و ناهمگون بپرهیزد. طبیعتا چون انبیاء و مومنان این اصول را رعایت می کنند و نوعا غذایی ساده و کم حجم می خورند، هنگام خواب غذایی در معده شان نیست که نیاز به هضم داشته باشد لذا الزامی ندارند که به پهلوی چپ بخوابند. برعکس چون سلاطین و پادشاهان معمولا سفره های رنگین داشته و در یک وعده، هم غذاهای متنوع می خورند و هم پرخوری می کنند، بسیار پیش می آید که حین خواب معده شان انباشته از مواد غذایی است و برای این که معده فرصت و قدرت بیشتری برای هضم داشته باشد لازم است به پهلوی چپ بخوابند.

سوال دوم: اگر بهتر است شاهان به پهلوی چپ بخوابند پس چرا امام رضا علیه السلام به خلیفه عباسی می فرمایند ابتدا به پهلوی راست بخواب؟

پاسخ : در مورد این کلام امام علیه السلام نظر حقیر این است (و البته ممکن است صحیح نباشد) که علت هضم موثرتر غذا در وضعیت خوابیده به پهلوی چپ آن گونه که گفته شده است، نمیتواند حرارت کبد باشد. هضم در معده عمدتا فیزیکی (ناشی از حرکات عضلات جدار معده) و شیمیایی (ناشی از تاثیر آنزیمهای گوارشی) است. حرارت بدن نیز 37 درجه است و درجه گرمی کبد نهایتا یکی دو درجه بیشتر از این میزان است لذا معقول به نظر نمی رسد که بگوییم این حرارت اندک آن هم با واسطه جدار ضخیم معده، منشاء اثر در هضم غذا باشد. بنده تفسیر دیگری برای این قضیه دارم:

از نظر ساختاری (آناتومی) دوازدهه یا اثنی عشر که مسیر خروجی معده است به جدار راست معده متصل شده یعنی جهت خروج مواد معده از چپ به راست است از طرف دیگر می دانیم که اغذیه لطیف مثل آب و سوپ و سالاد و برخی میوه ها که هضم سریعتری دارند زودتر از معده تخلیه می شوند. اگر اغذیه لطیف و سهل الهضم توقف بیشتری در معده داشته و با غذاهای ثقیل مخلوط شوند برای هضم آنها مشکل ایجاد کرده و منجر به تولید اخلاط فاسد می شوند. خوابیدن به پهلوی راست در ابتدای خواب موجب تسریع در تخلیه مایعات و مواد غذایی لطیف تر شده و متعاقب آن خوابیدن به پهلوی چپ باعث می شود تا مواد غذایی سنگین تر در قعر معده قرار گرفته و فرصت کافی برای هضم آنها وجود داشته باشد.

بنابراین توصیه ما به افراد این است که اگر اصول تغذیه اسلامی را رعایت می کنند به پشت یا پهلوی راست بخوابند که نسبت به پهلوی چپ ارجح است (و البته این که چه ارجحیتی دارد خود موضوع یک بحث مستقل است) ولی اگر غذایشان هضم نشده و نمی توانند بیدار بمانند در ابتدای خواب به پهلوی راست و در ادامه تا زمانی که غذا هضم شود به سمت چپ بخوابند و الله اعلم